Nowa Zelandia - archipelag na Oceanie Spokojnym, ok. 1600 km na południowy wschód od wybrzeży Australii. Obejmuje on dwie duże wyspy: Północną (114,6 tys. km²) i Południową (151,7 tys. km²) oraz szereg małych okolicznych wysepek (Stewart, Campbell, Kermadec itd.). Archipelag ten wchodzi w całości w skład Nowej Zelandii.
Spis treści |
edytuj Budowa geologiczna
Wyspy mają złożoną budowę geologiczną. Południowo-zachodnią część Wyspy Południowej buduje archaiczny fragment starego rozbitego lądu. To krystaliczny blok złożony z granitów i gabro. Do bloku przylegają fałdy młodego górotworu jurajskiego. Wewnętrzną strefę górotworu tworzą głównie gnejsy i łupki krystaliczne. Zewnętrzną natomiast skały osadowe, w różnym wieku, od kambru do jury.
Po sfałdowaniu górotworu, w czasach jury, Nowa Zelandia tworzyła rozległy ląd, połączony z Nową Gwineą i z Australią. Od kredy, ląd zaczął się rozpadać i zanurzać. Od reszty Gondwany Nowa Zelandia oddzieliła się w późnej kredzie, około 82 mln lat temu[1]. Od tamtego czasu Nowa Zelandia ciągle podlega ruchom górotwórczym, aż do dnia dzisiejszego. Doprowadziły one do sfałdowania utworów trzeciorzędowych. Ich skutkiem są wytworzone zręby i rowy tektoniczne.
Obecnie na wyspach Nowej Zelandii czynnych jest kilka wulkanów. Są z nimi związane takie zjawiska jak: trzęsienia ziemi, gejzery, mofety czy gorące źródła.
W plejstocenie góry Nowej Zelandii zostały zlodowacone i pokryte lodowcami o charakterze dolinnym. Lodowce usypały moreny i stożki fluwioglacjalne. Na niziny wyniesione zostały drobne osady w postaci lessów. W górach powstały formy glacjalne i jeziora, a wybrzeże południowo-zachodnie przekształcone zostało w wybrzeże fiordowe.
Nowa Zelandia posiada liczne bogactwa naturalne. Na wyspach występują złoża węgla kamiennego, duże zasoby hydroenergetyczne i złoża miedzi, złota, rudy żelaza i manganu. Z osadów trzeciorzędowych wydobywana jest kopalna żywica kauri.
edytuj Rzeźba terenu
Rozwój geologiczny wysp warunkuje współczesną rzeźbę. Wnętrze wysp jest górzyste, najwyższe partie gór mają rzeźbę i wysokość typu alpejskiego. Najwyższą górą jest Góra Cooka (3754 m n.p.m.). Na Wyspie Południowej przeważają cechy rzeźby polodowcowej, na wyspie Północnej - cechy rzeźby wulkanicznej. Obszary górskie otoczone są wyżynami. Niziny zajmują jedynie wąski pas nadbrzeża. Na północno-zachodnim wybrzeżu Wyspy Południowej występują, wspomniane w budowie geologicznej, fiordy.
edytuj Klimat
Klimat Nowej Zelandii jest oceaniczny podzwrotnikowy i umiarkowany, ciepły morski. Średnia temperatura lipca wynosi 3-5 °C na południu, a do 12° w części północnej. Średnia temperatura stycznia na południu osiąga 14 °C, na północy 19 °C. Roczna suma opadów atmosferycznych na Wyspie Północnej wynosi 800-1000 mm, a w partiach wyższych do 2650 mm. Maksimum opadów przypada na porę zimową. Bardziej zróżnicowana jest ilość opadów na wyspie Południowej. W miesiącach zimowych, na wyspie południowej występują także opady śnieżne. Trwała pokrywa śnieżna utrzymuje się jedynie w górach, granica wiecznego śniegu przebiega na wysokości około 2200 m n.p.m. W górach występują lodowce. Największe z nich to: Tasmana (29 km długości) i Murchisona (17 km długości). Łącznie lodowce zajmują powierzchnię około 940 km².
W czasach prehistorycznych klimat był bardziej surowy niż obecnie. W wyniku epoki lodowcowej, poziom wody obniżył się o 100 metrów względem sytuacji sprzed zlodowacenia[2]. 25,000–15,000 lat temu, w wyniku najbardziej srogiej epoki lodowcowej Góra Cooka stała się równiną rozciągającą się ze wschodu na zachód[2]. Do dzisiaj pozostały w okolicach Wellington skutki zlodowaceń w postaci gwałtownych osunięć terenu i lodowych wnęk (np. Tongue Point)[2].
edytuj Wody powierzchniowe
Sieć rzeczna Nowej Zelandii jest bardzo gęsta. Rzeki są krótkie i bystre. Najdłuższe to: Waikato (434 km) i Clutha (338 km). Charakteryzują je wysokie stany wód w ciągu roku, a w okresie wiosny częste powodzie. Na wyspach nowozelandzkich znajdują się liczne jeziora, z których największe to Taupo (ma powierzchnię 616 km²), a najgłębsze - jezioro Hauroko (osiąga maksymalną głębokość 463 m). Na Wyspie Południowej przeważają jeziora tektoniczno-lodowcowe, bardzo głębokie, na wyspie Północnej natomiast - jeziora tektoniczne i wulkaniczne.
edytuj Flora i fauna
Około 75% roślinności Nowej Zelandii to gatunki endemiczne. Roślinność Wyspy Północnej jest pokrewna z paleotropikalną roślinnością malajską, natomiast roślinność Wyspy Południowej przypomina florę Patagonii.
Naturalną roślinność wysp stanowiły lasy, jedynie najsuchsze płaskowyże wyspy Południowej zajmowały stepy. Lasy zostały jednak w znacznej części wycięte, z powodu dużego zapotrzebowania na cenne gatunki drewna. To co zostało reprezentuje tropikalną puszczę z drzewiastymi paprociami, palmami, drzewami kauri, zastrzalinami. Między terenami puszczy występują wiecznie zielone krzewiaste zarośla. W środkowej części wysp do wysokości 800 m n.p.m. rosną wiecznie zielone lasy podzwrotnikowe z licznymi lianami, epifitami oraz południowymi bukami. Na wyspie Południowej, gdzie zimy są surowsze, występują lasy liściaste, głównie bukowe, zrzucające liście na zimę. W górach spotkać można także niegdyś bardzo liczne cedry i sosny. Najwyższe piętro gór zajmują karłowate zarośla.
Pod względem fauny, Nowa Zelandia tworzy odrębną krainę. Charakterystyczny jest brak endemicznych ssaków (w przeciwieństwie do ptaków i gadów). Do ciekawych przedstawicieli świata zwierząt należą trzy miejscowe gatunki nietoperzy, z ptaków kiwi (symbol państwa Nowa Zelandia), papugi kea i kakapo oraz takahe. Z gadów hatteria, jedyny współczesny przedstawiciel sfenodontów, oraz około 30 innych gatunków. Wyłącznie na Nowej Zelandii występują duże owady z rzędu prostoskrzydłych zwane wetami. Duże zagrożenie dla endemicznych gatunków stanowią gatunki sprowadzone przez osadników, jak koty, psy, szczury i króliki.
edytuj Zobacz też
Przypisy
- ↑ J. M. Hay, S. D. Sarre, C. H. Daugherty. Nuclear mitochondrial pseudogenes as molecular outgroups for phylogenetically isolated taxa: a case study in Sphenodon. „Heredity”. 93, ss. 468–475 (2004). doi:10.1038/sj.hdy.6800525 (ang.).
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Klimat w Wellington - encyklopedia nowozelandzka Te Ara (ang.). [dostęp 9 grudnia 2008].
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
